Gmina Góra Kalwaria

Przynajmniej od XIII wieku istniała nadwiślańska wieś Góra, nazwana tak od swego położenia na skarpie. Przez kilka stuleci znajdowała się w cieniu pobliskiego Czerska (który 150 lat był stolicą Księstwa Mazowieckiego). Przełomowy w dziejach Góry okazał się rok 1666. Wtedy to ta szlachecka osada targowa, zrujnowana i wyludniona podczas zakończonego kilka lat wcześniej potopu szwedzkiego, została zakupiona przez Stefana Wierzbowskiego. Piastował on urząd biskupa poznańskiego (górska parafia wchodziła w skład diecezji poznańskiej). Hierarcha nabył wieś od braci Mikołaja i Konstantego Górskich oraz Anny Niemirzyny.

wierzbowskitylmanjpg [1500x1003]

Biskup postanowił wejść w posiadanie tych ziem, aby utworzyć na nich pierwszą na Mazowszu kalwarię – sanktuarium poświęcone Męce Pańskiej. Co więcej, miejsce to miało być swego rodzaju imitacją Jerozolimy z czasów Jezusa Chrystusa. Śmiałe zamierzenie udało się zrealizować. 26 lutego 1670 roku król Michał Korybut Wiśniowiecki wydał przywilej zezwalający na założenie miasta. Otrzymało ono nazwę Nowa Jerozolima i szybko stało się jednym z najważniejszych ośrodków pielgrzymkowych w kraju.

Jak Nowa Jerozolima wyglądała i funkcjonowała? Istniało tu ponad 40 miejsc upamiętniających wydarzenia z życia Chrystusa, a rozmieszczając je, wzorowano się na układzie Jerozolimy. Były to przede wszystkim kościoły i kaplice. Wybudowano m.in. Wieczernik i Ratusz Piłata. Istniały potok Cedron czy Ogrójec. Ponadto dwie główne ulice tworzyły krzyż łaciński i wysypano je ziemią pochodzącą z Jerozolimy. Miasto zaprojektował prawdopodobnie niderlandzki architekt Tylman z Gameren.

Posługę sprawowali w Nowej Jerozolimie przedstawiciele pięciu zakonów i księża diecezjalni. Organizowano ponad 30 procesji rocznie, odbywały się również misteria Męki Pańskiej. Co ciekawe, w mieście mogli się osiedlać wyłącznie katolicy.

Bardzo trudnym dla Nowej Jerozolimy okresem było pierwsze dwudziestolecie XVIII wieku – czas przemarszów wojsk w trakcie wielkiej wojny północnej oraz epidemii dżumy. Z powodu zarazy (1708 r.) zmarło lub uciekło z miasta co najmniej 400 spośród 1000 mieszkańców.

Pod koniec XVIII stulecia Nowa Jerozolima zaczęła podupadać jako ośrodek pielgrzymkowy. Na przykład zamknięty został – ze względu na bardzo zły stan – główny kościół, na Kalwarii. Decydującym ciosem był trzeci rozbiór Polski (1795 r.). Miasto objął, na ponad dekadę, zabór pruski. Wszystkie kościelne nieruchomości stały się własnością okupanta, świątynię na Kalwarii rozebrano. Po ustanowieniu w 1815 roku Królestwa Polskiego, zależnego od Rosji, mieszkańcy nieco odetchnęli. Jednak zlikwidowano kolegium, kościół i klasztor pijarów (aby w tych budynkach mogło stacjonować wojsko) oraz zburzono kościół i klasztor dominikanów (miejsce tych obiektów zajął plac musztry).

modlitwanacjpg [1500x593]

Kiedy w pierwszych dekadach XIX wieku miasto (wówczas nazywane już Górą Kalwarią) przestało być sanktuarium pasyjnym, zaczęło się stawać miejscem ważnym dla Żydów. Od 1802 roku, zgodnie z decyzją pruskiego zaborcy, mogli się bowiem tutaj osiedlać niekatolicy. W roku 1825 żydowskich mieszkańców było już więcej niż chrześcijańskich, zaś w połowie XIX wieku Żydzi stanowili aż 2/3 lokalnej społeczności (1161 z 1750 mieszkańców). Od 1859 roku Góra Kalwaria, w języku jidysz Ger, uchodziła za jeden z głównych ośrodków religii i kultury żydowskiej w Królestwie Polskim. Wtedy osiedlił się tu bowiem słynny cadyk Icchak Meir Rothenberg. Założył on w mieście chasydzką (chasydzi to tzw. pobożni Żydzi) dynastię Ger (dynastię Alterów). Z powodu obecności cadyka i jego następców do miasta pielgrzymowali chasydzi z całego kraju. Z myślą m.in. o nich pod koniec XIX wieku wybudowano połączenie kolejowe Warszawa – Góra Kalwaria. Oprócz Żydów na nasz teren sprowadzali się ewangelicy z obecnych Niemiec. To oni założyli wieś Kąty.

Bolesnym rozdziałem w historii miasta było powstanie styczniowe (1863 r.). Wiele osób, w tym burmistrz Ludwik Fabiani, pomagało powstańcom, byli też tacy, którzy zaangażowali się w walkę zbrojną. Rosjanie karali mieszkańców śmiercią lub zsyłką na Syberię. W 1883 roku Górze Kalwarii odebrano prawa miejskie (które odzyskała w roku 1919).

Największa tragedia dotknęła Górę Kalwarię podczas II wojny światowej. Holokaust położył kres obecności w Ger społeczności żydowskiej. 25 i 26 lutego 1941 roku Niemcy zlikwidowali tutejsze getto, około 300 Żydów mordując, a ok. 3000 przesiedlając do getta warszawskiego. Z Warszawy wywieziono ich w 1942 roku do obozu zagłady w Treblince, gdzie okupant odebrał im życie. Z Górą Kalwarią związanych było też przeszło 20 ofiar zbrodni katyńskiej (1940 r.). To głównie oficerowie Wojska Polskiego – w czasie wojny w mieście stacjonował bowiem pułk artylerii.

Podczas kampanii wrześniowej na naszym terenie miała miejsce bitwa o most na Wiśle w Brzuminie. Obrońcy przeprawy ulegli niemieckiemu najeźdźcy po zaciętej, kilkudniowej walce. Do niewoli dostało się około 200 polskich żołnierzy.

przysieganacjpg [1500x773]

Jeśli chodzi o historię najnowszą, Góra Kalwaria kojarzona jest z obecnością koszar. Polskie służby mundurowe – przede wszystkim żołnierze – przebywały tutaj, z dwiema kilkuletnimi przerwami, od 1916 do 2001 roku.

Gmina Góra Kalwaria

Adres:

05-530 Góra Kalwaria

ul. 3 Maja 10

 

22 727 34 11-13

umig@gorakalwaria.pl

Godziny pracy urzędu:

Urząd Miasta i Gminy Góra Kalwaria jest otwarty w godzinach:

poniedziałek: 800 – 1700

wtorek: 800 - 1600

środa: 800 - 1600

czwartek: 800 - 1600

piątek: 800 - 1500

Powrót do góry